దేవుడు… విశ్వం… ఒకటేనా?!

 

 దేవుడు... 

విశ్వం...

ఈ రెండూ అంతుపట్టనివే.

ఒకటి భావాత్మకం.

మరొకటి భౌతికం.

ఒకటి మతపరైన విశ్వాసానికి చెందినది. మరొకటి వాస్తవ నిరూపణకు సంబంధించినది.

రెండింటి మీదా ఎన్నో సిద్ధాంతాలు... మరెన్నో వాదప్రతివాదాలు.

‘అసలు దేవుడు, విశ్వం వేర్వేరు కాదు, ఒక్కటే’ అనే సిద్ధాంతం కూడా ఉండడం ఒక చిత్రమయితే... దీన్ని ఆధ్యాత్మిక వాదులు, భౌతిక వాదులు కూడా అంగీకరించడం మరో విచిత్రం.

 నిజానికి ఈ రెండూ... ఒక్కటే అనే భావన కొత్తదేమీ కాదు. 1600ల కాలంలోనే ప్రఖ్యాత డచ్ తత్వవేత్త స్పినోజా (Spinoza) ఈ వాదనను లేవనెత్తారు. అందుకోసం ఆయనను సమాజం నుండి బహిష్కరించారు కూడా. అయితే, ఇప్పుడు కొత్త విషయం ఏమిటంటే, ఆధునిక భౌతికశాస్త్రం (modern physics) పదే పదే ఈ ప్రశ్ననే స్పృశిస్తూ ఉండటం.

ఈ భావనను 'ప్యాంథిజం' (Pantheism) అంటారు. ఇదే ‘సర్వేశ్వరవాదం’గా ప్రసిద్ధి పొందింది.  

ఆ సిద్ధాంతం మనుషుల వ్యక్తిగత దేవుడి గురించిన ఆలోచన కాదు. మన మనుగడకు మూలమైన పునాది. ప్రకృతి నియమాలు, స్థిరాంకాలు (constants), ఈ సృష్టి అంతా ఉందనే ఆ నిఖార్సైన సత్యాన్ని ఏ పేరుతో పిలిచినా... అదే దైవత్వానికి అర్హమైనది అనే ఆలోచన ఇది.

ఐన్‌స్టీన్ కూడా బహిరంగంగానే ఈ అభిప్రాయం వైపు మొగ్గు చూపారు. "సృష్టిలోని సామరస్యంలో వ్యక్తమయ్యే స్పినోజా దేవుడిని నేను నమ్ముతాను" అని ఆయన స్పష్టంగా చెప్పారు.

గత శతాబ్దంలో భౌతికశాస్త్రం కనుగొన్న విషయాలు ఈ వాదనను అంత తేలికగా కొట్టిపారేయలేని విధంగా చేశాయి.

ఫైన్ స్ట్రక్చర్ కాన్‌స్టెంట్ (Fine structure constant), ప్రోటాన్ ద్రవ్యరాశికి ఎలక్ట్రాన్ చార్జ్‌కు ఉన్న నిష్పత్తి, విశ్వం యొక్క విస్తరణను నియంత్రించే కాస్మోలాజికల్ కాన్‌స్టెంట్... ఇలాంటి సంఖ్యలన్నీ ఎంత ఖచ్చితమైన విలువలతో అమర్చబడ్డాయంటే, వీటిలో దేనినైనా కొద్దిగా మార్చినా కూడా పరమాణువులు, నక్షత్రాలు, రసాయన శాస్త్రం, వాటిని గమనించే జీవులే లేని ఒక శూన్య విశ్వం మిగిలేది. దీనినే 'ఫైన్-ట్యూనింగ్ ప్రాబ్లమ్' (Fine-tuning problem) అంటారు. దీనికి భౌతికశాస్త్రంలో ఇప్పటి వరకు అందరూ అంగీకరించే వివరణ ఏదీ లేదు.

భౌతికశాస్త్రం లోతుల్లోకి వెళ్లేకొద్దీ, ఈ చిత్రం మరింత వింతగా మారుతుంది. 'క్వాంటం ఫీల్డ్ థియరీ' (Quantum field theory) ప్రకారం ఈ విశ్వం అనేది అంతరిక్షంలో కదిలే వస్తువులు కాదు, విశ్వమంతా విస్తరించి ఉన్న శక్తి క్షేత్రాలలో (fields) కలిగే అలజడులు. ప్రతి కణం (particle) ఇప్పటికే అక్కడ ఉన్న ఒక శక్తి క్షేత్రంలో వచ్చే చిన్న అలయే. మీ శరీరంలో ఉన్న పరమాణువులు లక్షల సంవత్సరాల క్రితం పేలిపోయిన నక్షత్రాల గర్భంలో తయారైనవి. అంటే, మీరు విశ్వంలో ఎక్కడో లేరు. మీరే ఈ విశ్వానికి ఒక తాత్కాలిక రూపం... తనను తాను చూసుకుంటున్న రూపం.

భౌతికశాస్త్రం విశ్వాన్ని ఎంత ఖచ్చితంగా వివరిస్తోందో... భౌతిక జగత్తుకు (physical), తత్వశాస్త్రానికి (philosophical) మధ్య ఉన్న సరిహద్దును గుర్తించడం అంత కష్టంగా మారుతోంది.

అసలు ఈ విశ్వం ఎందుకు ఉనికిలో ఉంది? ఈ నియమాలు ఇలాగే ఎందుకున్నాయి? ఏమీ లేకపోవడానికి బదులు ఇదంతా ఎందుకు ఉంది? అనే ప్రశ్నలు ఇప్పటికీ పూర్తిగా సమాధానం లేనివిగానే మిగిలిపోయాయి.

ఇంతకీ ప్యాంథిజం అంటే ఏమిటి?

ప్యాంథిజం (Pantheism) అంటే విశ్వం, దేవుడు వేర్వేరు కాదు, రెండూ ఒకటే అని నమ్మే ఒక తాత్విక సిద్ధాంతం.

ఈ సిద్ధాంతం ప్రకారం, దేవుడు విశ్వాన్ని సృష్టించి బయట ఎక్కడో ఉండడు. మొత్తం విశ్వమే దేవుడు.

• ప్రకృతి, భౌతిక ప్రపంచం, అందులో ఉన్న ప్రతి అణువు దైవత్వంలో భాగమే.

స్పినోజా ఏం చెప్పారు?  

17వ శతాబ్దానికి చెందిన ప్రసిద్ధ డచ్ తత్వవేత్త బరుచ్ స్పినోజా, ప్యాంథిజం తత్వశాస్త్రానికి అత్యంత బలమైన పునాది వేశారు. ఆయన తన "ఎథిక్స్" (Ethics) అనే గ్రంథంలో చేసిన ప్రధాన వాదనల ప్రకారం... దేవుడు, ప్రకృతి రెండూ పర్యాయపదాలు. సృష్టిలోని సహజ నియమాలు, అంతుచిక్కని విశ్వ నిర్మాణమే దేవుడు.

విశ్వంలో ఒకే ఒక మూల పదార్థం ఉంటుందని, ఆ మూల పదార్థమే దేవుడు అని స్పినోజా వాదించారు. మనుషులు, జంతువులు, వృక్షాలు, నక్షత్రాలు, మన ఆలోచనలు - ఇవన్నీ ఆ ఒకే మూల పదార్థం యొక్క విభిన్న రూపాలు మాత్రమే. అంటే, మనమంతా దేవుడిలో భాగమే కానీ దేవుడికి వేరుగా లేము.

సంప్రదాయ మతాలు చెప్పేటట్లు దేవుడికి కోపం, ప్రేమ, కరుణ లాంటి మానవ భావోద్వేగాలు ఉండవని స్పినోజా అంటారు. దేవుడు మనుషుల ప్రార్థనలు విని వరాలు ఇవ్వడు, తప్పు చేస్తే శిక్షించడు. దేవుడు కేవలం తన స్వభావంలోని సహజ నియమాల ప్రకారం పనిచేస్తాడు.

సృష్టిలో జరిగే ప్రతిదీ కార్యకారణ సంబంధం అనే ప్రకృతి నియమాల ప్రకారం ఖచ్చితంగా జరుగుతుందని ఆయన నమ్మారు.

హిందూ తత్వశాస్త్రం ఏమంటుంది?

హిందూ తత్వశాస్త్రంలో సర్వేశ్వరవాదం (Pantheism), దానికి అత్యంత దగ్గరగా ఉండే భావనలు చాలా బలంగా ఉన్నాయి. ముఖ్యంగా వేదాలు, ఉపనిషత్తులు, అద్వైత వేదాంతంలో ఈ భావన మనకు స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.

పాశ్చాత్య తత్వవేత్తలు స్పినోజా సిద్ధాంతాలను చదివినప్పుడు, వారు తరచుగా ఆయన ఆలోచనలను హిందూ తత్వశాస్త్రంతో పోలుస్తుంటారు.

అంతా బ్రహ్మమే... 

హిందూ మతం ప్రకారం ఛాందోగ్య ఉపనిషత్తులోని అత్యంత ప్రసిద్ధ వాక్యం "సర్వం ఖల్విదం బ్రహ్మ". అంటే ఈ సృష్టి అంతా బ్రహ్మమే అని అర్థం. దీని ప్రకారం, విశ్వంలో ఉన్న ప్రతి అణువు, ప్రతి ప్రాణి ఆ పరమాత్మ వ్యక్త రూపమే. దేవుడు సృష్టికి బయట ఎక్కడో లేడు, సృష్టే దేవుడు. ఇది అచ్చంగా స్పినోజా చెప్పిన ప్యాంథిజం సిద్ధాంతమే.

 అద్వైత వేదాంతం...

ఆది శంకరాచార్యులు బోధించిన "అద్వైతం", స్పినోజా వాదనకు చాలా దగ్గరగా ఉంటుంది. అద్వైతం ప్రకారం... విశ్వంలో ఉన్న ఒకే ఒక సత్యం 'బ్రహ్మం'.

• మనలోని ఆత్మ (జీవాత్మ), విశ్వ చైతన్యం (పరమాత్మ) వేరు వేరు కాదు, రెండూ ఒకటే.
• స్పినోజా చెప్పిన ఏకైక మూల పదార్థం (Single Substance) వాదన, అద్వైతం చెప్పే 'బ్రహ్మం' వాదన దాదాపు ఒకటే.

 భగవద్గీతలో విశ్వరూపం...

భగవద్గీతలో శ్రీకృష్ణుడు అర్జునుడికి తన 'విశ్వరూపం' చూపించినప్పుడు, ఆ సృష్టి అంతా తనలోనే ఉన్నట్లు చూపిస్తాడు. నదులు, పర్వతాలు, దేవతలు, రాక్షసులు, మనుషులు - అంతా ఆ దైవత్వంలో భాగమే అని చెప్పడం సర్వేశ్వరవాదాన్ని సూచిస్తుంది.

అయితే... ఒక ముఖ్యమైన వ్యత్యాసం ఏమిటంటే... హిందూ మతంలో కేవలం ప్యాంథిజం మాత్రమే కాదు,  ప్యానెన్‌థిజం (Panentheism) కూడా కనిపిస్తుంది.

ఈ రెండింటికీ తేడా ఏంటో చూద్దాం. ప్యాంథిజం అంటే  విశ్వమే దేవుడు అని చెబుతుంది.  ఇక ప్యానెన్‌థిజం (Panentheism) ప్రకారం... విశ్వం దేవునిలో భాగమే, కానీ దేవుడు విశ్వానికి అతీతంగా కూడా ఉంటాడు. అంటే సృష్టి అంతా దేవుడే, కానీ దేవుడు కేవలం సృష్టికి మాత్రమే పరిమితం కాడు.

పురుష సూక్తంలో చెప్పినట్లు "పరమాత్మ సృష్టి అంతా వ్యాపించి ఉంటూనే, దానికి ఆవల కూడా అనంతంగా ఉన్నాడు". హిందూ మతంలో సర్వేశ్వరవాదం (Pantheism) అనేది ఒక ప్రధానమైన కోణం మాత్రమే. అద్వైత వేదాంతం స్పినోజా తత్వానికి అత్యంత సన్నిహితంగా ఉంటుంది కానీ... హిందూ ధర్మం దైవాన్ని విశ్వానికి అతీతంగా (Transcendent) కూడా చూస్తుంది.

పోతన పద్యం

ఈ సందర్భంలో పోతన పద్యాన్ని స్మరించుకోవడం సముచితం... 

‘‘లోకంబుల్, లోకేశులు, లోకస్థులుఁ దెగిన తుది నలోకంబగు పెం జీకటి కవ్వల నెవ్వం డేకాకృతి వెలుగు నతని నే స్మరియింతున్.’’

సమస్త లోకాలు, ఆ లోకాలను పాలించే బ్రహ్మాది దేవతలు, ఆ లోకాల్లో నివసించే సకల ప్రాణులు అంతరించిపోయిన ప్రళయ కాలంలో... ఎక్కడా కాంతి అనేది లేకుండా దట్టమైన కారుచీకటి (మహాంధకారం) ఆవరించి ఉన్నప్పుడు, ఆ చీకటి ఆవల ఏకైక తేజోమూర్తిగా స్వయంప్రకాశంతో వెలుగొందే ఆ పరమాత్మను నేను స్మరిస్తున్నాను (శరణు కోరుతున్నాను) అని ఈ పద్యానికి అర్థం.